पटाका र चाँड पर्व

पटाका र चाँड पर्व
नेपाल विविध धर्म, संस्कृति र परम्पराको धनी देश हो। हामी नेपालीहरू आ-आफ्नो आस्था र विश्वासअनुसार दसैँ, तिहार, छठ, ल्होसार र ईदजस्ता चाडपर्वहरू बडो हर्षोल्लासका साथ मनाउँछौँ। चाडपर्वको मूल मर्म आपसी सद्भाव, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता र पारिवारिक मिलन हो। तर, पछिल्ला दशकहरूमा आधुनिकता र देखासिकीका नाममा विशेषगरी तिहार र छठजस्ता पर्वहरूमा पटाका तथा आतिशबाजी पड्काउने विकृति तीव्र रूपमा बढेको छ। क्षणिक मनोरञ्जनका लागि पड्काइने यस्ता विस्फोटक पदार्थले हाम्रो पर्यावरण, मानव स्वास्थ्य, कृषि प्रणाली र हिमाली पारिस्थितिकीय प्रणालीमा अपूरणीय क्षति पुर्याइरहेको छ।

बारुदको परिमाण र वायु प्रदूषणको भयावह तथ्याङ्क
रासायनिक तथा वातावरणीय अध्ययनहरूका अनुसार एउटा साधारण पटाकामा औसत १० देखि ५० ग्राम सम्म बारुद (Gunpowder) प्रयोग हुन्छ। यसमा पोटासियम नाइट्रेट (७५%), चारकोल (१५%) र सल्फर (१०%) का साथै चम्किलो रङ र आवाज निकाल्न बेरियम, स्ट्रोनसियम, तामा, सिसा र क्याडमियमजस्ता विषाक्त भारी धातुहरू मिसाइएका हुन्छन्।
राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा करिब ६६ लाख ६६ हजार परिवार बसोबास गर्दछन्। यदि यीमध्ये आधा अर्थात् करिब ३३ लाख परिवारले मात्रै चाडपर्वको एक रातमा औसत १० वटा साना-ठूला पटाका पड्काए भने एकै पटकमा ३ करोड ३० लाख पटाका विस्फोट हुन्छन्। प्रतिपटाका औसत २० ग्राम बारुदको हिसाब गर्दा पनि एकै रातमा ६६ करोड ग्राम अर्थात् ६६० मेट्रिक टन बारुद र विषाक्त रसायन सिधै हाम्रो वायुमण्डलमा मिसिन्छ।
यो ठूलो परिमाणको बारुद जल्दछ, तब यसले वायुमण्डलमा सल्फर डाइअक्साइड (SO_2), नाइट्रोजन अक्साइड (NO_x), कार्बन मोनोअक्साइड (CO) र अति सूक्ष्म धुलोका कणहरू (PM_{2.5} र PM_{10}) उत्सर्जन गर्दछ। काठमाडौँ उपत्यका तथा तराईका मुख्य सहरहरूमा चाडपर्वको भोलिपल्ट वायु प्रदूषणको स्तर विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले तोकेको सुरक्षित मापदण्ड (१५ \mu g/m^3) भन्दा १५ देखि २५ गुणासम्म बढी पुग्ने गरेको तथ्याङ्क छ। सन् २०२३ मा प्रतिष्ठित मेडिकल जर्नल ‘द ल्यान्सेट’ (The Lancet Planetary Health) मा प्रकाशित अनुसन्धानअनुसार वायु प्रदूषणका कारण दक्षिण एसियामा वार्षिक करिब २० लाख मानिसको अकाल मृत्यु हुने गरेको छ। पटाकाको धुवाँले दम, निमोनिया, मुटुरोग, उच्च रक्तचाप र फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम अत्यधिक बढाउँछ भने बालबालिका, वृद्धवृद्धा र गर्भवती महिलाहरू यसको प्रत्यक्ष मारमा पर्दछन्।

तापक्रम वृद्धि र पग्लिँदै गरेका नेपालका हिमालहरू
पटाका विस्फोटबाट निस्कने कालो कार्बन (Black Carbon) र हरितगृह ग्यासहरूले पृथ्वीको सतहको तापक्रम (Global Warming) बढाउन प्रत्यक्ष भूमिका खेल्छन्। वायुमण्डलमा फैलिएको कालो कार्बन हावाको बहावसँगै उच्च हिमाली क्षेत्रमा पुगेर हिउँमाथि जम्दछ। सेतो हिउँले सूर्यको प्रकाश परावर्तन (Albedo Effect) गर्छ, तर कालो कार्बन जमेपछि हिउँले सूर्यको ताप सोस्छ र तीव्र गतिमा पग्लन थाल्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (ICIMOD) को सन् २०२३ को ‘WISE’ प्रतिवेदनअनुसार, सन् २०११ देखि २०२० को दशकमा हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रका हिमनदीहरू अघिल्लो दशकको तुलनामा ६५ प्रतिशत तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन्। नेपालको सगरमाथा क्षेत्रको खुम्बु हिमनदी, रसुवाको लाङटाङ हिमनदी र मनाङ-मुस्ताङ क्षेत्रका हिमालहरू काला पत्थरमा परिणत हुँदै जानु र इम्जा तथा च्छो रोल्पाजस्ता हिमतालहरू विस्फोटको उच्च जोखिममा पर्नु यसैको ज्वलन्त उदाहरण हुन्।

ऋतु चक्रमा फेरबदल र कृषि क्षेत्रमा संकट
जलवायु परिवर्तन र वायुमण्डलीय प्रदूषणका कारण नेपालको प्राकृतिक ऋतु चक्र (Season Cycle) पूर्ण रूपमा बिथोलिएको छ। जसको प्रत्यक्ष असर नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिने कृषि क्षेत्रमा परेको छ। ६० प्रतिशतभन्दा बढी नेपाली किसानहरू अझै पनि आकाशे पानीमा निर्भर छन्। तर, पछिल्ला वर्षहरूमा समयमा मनसुन सुरु नहुने, कहिले अतिवृष्टि भएर बाढी र पहिरोले पाकेको धानबाली बगाउने, कहिले अनावृष्टि (खडेरी) ले बीउ नै सुक्ने त कहिले खण्डवृष्टि का कारण एकै पालिकाको एउटा गाउँमा पानी पर्ने र अर्को गाउँ सुक्खा हुने समस्या देखिएको छ। यसले गर्दा किसानहरूलाई समयमा बाली लगाउन र भित्र्याउन कठिन भई देशमा खाद्य असुरक्षाको जोखिम बढेको छ।

 दायित्व
यस लेखमा समेटिएका वैज्ञानिक तथ्याङ्क र अनुसन्धानहरू विद्यालय तथा विश्वविद्यालय तहका विद्यार्थीहरूका लागि वातावरणीय अध्ययन र शोधकार्य (Research Base) को बलियो आधार बन्न सक्छन्। त्यसैगरी, नेपालका नीति निर्माता तथा स्थानीय सरकारहरूले पटाका आयात, भण्डारण र बिक्रीवितरणमा लगाइएको कानुनी प्रतिबन्धलाई कागजमा मात्र सीमित नराखी सीमा नाकामा कडाइ गर्ने र उल्लङ्घन गर्नेलाई कडा जरिवाना तथा कारबाही गर्ने सख्त कानुन निर्माण र कार्यान्वयन गर्न ढिला गर्नु हुँदैन।
अन्त्यमा, चाडपर्वको वास्तविक सौन्दर्य प्रकृतिमैत्री परम्परामा निहित छ। बारुदको विषाक्त धुवाँ र कोलाहल होइन, माटोको दियो र फूलमालाको सुगन्धसँगै शान्त र स्वच्छ वातावरणमा उत्सव मनाऔँ। 

आज हामीले पटाका पड्काउन बन्द गरेनौँ भने भोलिका पुस्ताले स्वच्छ हावा र सेता हिमाल देख्न पाउने छैनन्। यो सुन्दर पृथ्वी हामीले पुर्खाबाट पाएको नासो मात्र होइन, भावी सन्ततिबाट सापटी लिएको अमूल्य उपहार हो; यसलाई सुरक्षित रूपमै हस्तान्तरण गर्नु हामी सबैको परम कर्तव्य हो।

सन्दर्भ सामग्रीहरू (References):

1. ICIMOD (2023): Water, Ice, Society, and Ecosystems in the Hindu Kush Himalaya (WISE) Assessment Report. Kathmandu: International Centre for Integrated Mountain Development.
2. World Health Organization (WHO) (2021): WHO Global Air Quality Guidelines: Particulate Matter ($PM_{2.5}$ and $PM_{10}$), Ozone, Nitrogen Dioxide, Sulfur Dioxide and Carbon Monoxide.
3. The Lancet Planetary Health (2023): Ambient Air Pollution and Mortality Burden in South Asia: A Multi-Country Epidemiological Study.
4. National Statistics Office (NSO), Nepal (2023): National Population and Housing Census 2021 (National Report).
5. Department of Environment (DoE), Nepal: Air Quality Monitoring Reports during Major Festivals in Kathmandu Valley.